Rola i funkcje układu pokarmowego z punktu widzenia dysfunkcji autystycznych
Uważa się, że autyzm jest schorzeniem uwarunkowanym wieloczynnikowo. Poza czynnikiem genetycznym i środowiskowym istotną rolę odgrywają interakcje między układem nerwowym i immunologicznym, a elementem sprzyjającym w występowaniu lub nasileniu zaburzeń neurologicznych są zmiany w obrębie przewodu pokarmowego. Typowe zachowania autystyczne jak: izolacja autostymulacja, autoagresja, nadwrażliwość na ból, nagłe zmiany nastrojów i stereotypy zachowań, to również charakterystyczne objawy, występujące u osób uzależnionych od narkotyków opiatowych. Mowa tu o nadwrażliwości smaku, węchu, dotyku i słuchu. Często obserwuje się u dzieci autystycznych wybiórczość smakową, uzależnienie i przywiązanie do niektórych potraw w szczególności mleka i potraw mącznych, słodkich, które są źródłem kazeiny, glutenu i cukru. U wielu dzieci z autyzmem występują zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego, są to miedzy innymi wzdęcia, bóle brzucha, zaparcia lub biegunka, refluks żołądkowo przełykowy. Główną funkcją układu pokarmowego jest zdolność do trawienia i przyswajania pokarmów. U dzieci autystycznych częściej występuje niedobór enzymatyczny, utrudniający prawidłowe trawienie. Ponadto występuje obniżenie aktywności enzymu rąbka szczoteczkowego erytrocytów, uczestniczącego w rozkładzie laktozy do glukozy i galaktozy, jak również niedostateczna kwasowość żołądka. Obniżenie aktywności enzymatycznej odpowiadającej za trawienie białek powoduje niepełne trawienia kazeiny (białka mleka) i glutenu (białka pszenicy). Zwiększona przepuszczalność nazwana jako zespół przeciekającego jelita dotyczy 43- 76% dzieci autystycznych, również tych bez objawów ze strony przewodu pokarmowego. Niekompletne produkty trawienia białek, inaczej peptydy, przechodzą ze światła jelita do krwi po przejściu bariery krew-mózg mogą docierać do OUN i wpływać na zmianę zachowań w krótkim czasie po spożyciu posiłku. Nieszczelne jelito umożliwia transport egzorfin do OUN, nasilając zachowania autystyczne. Zjawisko to nazwane jest teorią opioidową, wg której zaburzania autystyczne są konsekwencją niekompletnego strawienia kazeiny i glutenu.Geneza i przyczyny dysfunkcji, w szczególności okres ciąży, poród i pierwsze miesiące życia dziecka
Jelita uważa się za integralny czynnik układu immunologicznego. Dziecko, przychodząc na świat, ma niedojrzały układ odpornościowy, związany z jałowym środowiskiem przewodu pokarmowego. Zasiedlanie bakterii odbywa się w przeciągu pierwszych dni życia. W pierwszym okresie dominują bifidobacterie u noworodków karmionych piersią. Wraz z włączeniem innych pokarmów rozwija się zróżnicowana flora jelitowa ok 400 gatunków bakterii. Obecność prawidłowej flory bakteryjnej jelit w ciągu pierwszych dwóch lat życia stanowi podstawę prawidłowego rozwoju układu odpornościowego. Wczesne wprowadzanie do nieprzygotowanego pod kątem enzymatycznym przewodu pokarmowego dziecka produktów glutenowych, mlecznych, cukru, antybiotykoterapii może skutkować przerostem patogennej flory. U dzieci z autyzmem w kale częściej stwierdza się zwiększenie flory grzybiczej z rodzaju Candida, infekcje pasożytnicze oraz floty beztlenowej z gatunków Clostridium bolteaesp.nov i Cetobacteriumsomerae sp.nov, których toksyny lub metabolity mogą docierać do OUN drogą nerwu błędnego, którego zakończenia unerwiają jelito cienkie. Obserwuje się również zmniejszenie zdolności detoksykacyjnej wątroby dla wielu metabolitów i leków. Dla komórek nerwowych duże zagrożenie stanowią metale ciężkie, takie jak ołów, kadm, rtęć (kumuluje się w mózgu), mające działanie uszkadzające.Dla komórek nerwowych duże zagrożenie stanowią metale ciężkie, takie jak ołów, kadm, rtęć (kumuluje się w mózgu), mające działanie uszkadzające.
Do istotnych czynników należy stan zdrowia kobiety przed ciążą i w okresie ciąży. Wielokrotnie badania wód płodowych po porodzie wskazywały na infekcje bakteryjne i grzybicze. Zanieczyszczone wody płodowe, w których rozwija się dziecko, stanowią poważny czynnik osłabiający stan przewodu pokarmowego i układ odpornościowy dziecka w przyszłości. Częste infekcje dziecka np. ucha, górnych dróg oddechowych, liczne antybiotykoterapie z tym związane, skutkują pogłębieniem problemu i zniszczeniem naturalnej bariery ochronnej.
Typowe objawy oraz ich alokacja z punktu widzenia diagnostyka i terapeuty.
Dzieci autystyczne częściej reagują na barwniki, środki konserwujące, dodatki do żywności oraz leki. Ponadto obserwuje się współistniejącą nadwrażliwość na salicylany. Już w 1976 roku amerykański pediatra alergolog, Benjamin Feingold sugerował, że obecne w żywności salicylany, barwniki i dodatki smakowe nasilają zaburzenia zachowania. On i zwolennicy jego teorii zwracali uwagę, że dieta wolna od tych składników łagodzi objawy astmy, nawracających infekcji uszu, moczenia nocnego, zaburzenia snu, powoduje poprawę wypróżnień, jak również poprawię snu. Dieta wymaga eliminowania szkodliwych pokarmów i substancji. Postępy w alergologii, a zwłaszcza możliwość badania wczesnych i opóźnionych reakcji alergologicznych, umożliwiają wyjaśnienie niektórych zjawisk. Możliwy udział alergii w wyzwalaniu zaburzeń zachowania podsuwa już sam wywiad rodzinny np. alergia w rodzinie lub skaza białkowa. Dodatkowym wskaźnikiem jest wygląd pacjenta np. zaczerwienione policzki, czerwone uszy, często naderwane, zatkany nos, otwarte, żywoczerwone usta, zajady, afty, utrudniony oddech. Nadmierna senność, przerośnięte migdałki, zapalenie ucha zaburzenia snu, moczenie nocne, biegunki, zaparcia, to też często objawy alergii. Klasycznie za objawy alergii uznaje się astmę, katar sienny, alergiczne zapalenie śluzówek nosa, gardła, oczu, pokrzywkę, egzemę, alergię kontaktową. Weryfikacja czynnika alergizującego jest możliwa dzięki oznaczeniu specyficznych białek IgE w surowicy krwi. Do najczęstszych produktów wywołujących alergie pokarmową należą mleko, jaja, ryby, orzechy ziemne, soja, pszenica, nasiona sezamu oraz siarczany w stężeniu co najmniej 10mg/kg. Znacznie trudniej wykryć i udowodnić udział alergii opóźnionej, której objawy mogą pojawić się po kilku godzinach od spożytego pokarmu i trwać kilka tygodni. Znana jest zależność reakcji od udziału innych białek w tym IgG, komórek układu immunologicznego, takich jak eozynofile, bazofile, monocyty, płytki krwi (…).Powszechność oraz stereotypy terapeutyczne
U części dzieci autystycznych występują napady epilepsji. Interwencja dietetyczna była tak naprawdę pierwszą i jedyną skuteczną metodą leczenia epilepsji, zanim pojawiły się leki antydrgawkowe. Już w starożytności począwszy od Hipokratesa padaczka była leczona głodówkami. Wielu lekarzy w XX wieku również próbowało leczyć padaczkę postem. Dziś pod okiem doświadczonego dietetyka stosuje się dietę ketogeniczną, opartą na znacznym ograniczeniu węglowodanów a zwiększeniu podaży tłuszczów. Dieta ta dostarcza tłuszczu w stosunku do węglowodanów 4:1. Jako że sama dieta nie jest w stanie dostarczyć wszystkich składników odżywczych, potrzebna jest suplementacja. Mimo wielu odnotowanych korzyści w wyciszeniu napadów, ma ona też skutki uboczne w postaci zaparć, opóźnienia wzrostu, hipoglikemii czy kamieni nerkowych. Za korzystny rodzaj diety w redukowaniu napadów jest uznawana dieta oparta na produktach o niskim indeksie glikemicznym. Pozwala ona na stosowanie większej ilości węglowodanów pod warunkiem, że mają one niski indeks glikemiczny. Dieta nie posiada skutków ubocznych, a jednocześnie przynosi znaczną poprawę. Odnotowano również, że osoby z epilepsją mają częściej niedobry składników odżywczych m. in. kwasu foliowego, witaminy B6, B1 oraz innych witamin z grupy B, niezbędnych kwasów tłuszczowych, aminokwasów, magnezu, cynku, manganu, selenu oraz witamin rozpuszczalnych w tłuszczach. Niedobory są największe po przebytym ataku.Osoby z epilepsją mają częściej niedobry składników odżywczych m. in. kwasu foliowego, witaminy B6, B1 oraz innych witamin z grupy B, niezbędnych kwasów tłuszczowych, aminokwasów, magnezu, cynku, manganu, selenu oraz witamin rozpuszczalnych w tłuszczach.
Dieta bezglutenowa, bezmleczna i przeciwgrzybicza, pozbawiona chemii spożywczej, jest ważnym elementem terapii dzieci ze spektrum autyzmu. Istotnym czynnikiem w każdym postępowaniu żywieniowym jest dokładny wywiad, badania, dieta i suplementacja – dostosowana do potrzeb i możliwości dziecka oraz rodziców. U każdego pacjenta z autyzmem przed wprowadzeniem diety bezglutenowej należy wykonać badania w kierunku celiakii, jako pierwotnej przyczyny zaburzeń psychicznych i nietolerancji glutenu, a w celu wdrożenia diety bezmlecznej należy wykonać badania w kierunku alergii na białka mleka i nietolerancję laktozy. Nawet jeśli wyniki są ujemne, dietę traktuje się jako czasowy czynnik regeneracji przewodu pokarmowego i eliminację produktów zakłócających pracę układu nerwowego.
Istotnym czynnikiem w każdym postępowaniu żywieniowym jest dokładny wywiad, badania, dieta i suplementacja – dostosowana do potrzeb i możliwości dziecka oraz rodziców.
Istotną rolę w rozpoznawaniu niedoborów pokarmowych odgrywają dokładnie przeprowadzony wywiad żywieniowy, środowiskowy i wygląd pacjenta. Badania dodatkowe służą upewnieniu się czy diagnoza i postępowanie lecznicze zmierzają we właściwym kierunku. Przydatnym badaniem określającym stan mineralny organizmu dziecka i ewentualne zanieczyszczenie metalami ciężkimi określa pierwiastkowa analiza z włosa. Na jej podstawie można dziecku uzupełnić brakujące pierwiastki. Z opracowań naukowych i praktyki klinicznej wynika, że sam fakt zapalenia śluzówki jest wskazaniem do suplementacji witamin D3, C, witaminami z grupy B, cynkiem, magnezem enzymami oraz kwasami omega 3. Wprowadzanie zbyt dużej ilości suplementacji na raz nie jest wskazane. Duży nacisk kładzie się na suplementację wyizolowanej pożytecznej flory jelitowej.
Przydatnym badaniem określającym stan mineralny organizmu dziecka i ewentualne zanieczyszczenie metalami ciężkimi określa pierwiastkowa analiza z włosa.
W diecie stawia się na żywność jak najmniej przetworzoną, pozbawioną barwników, środków konserwujących i wzmacniaczy smaku, jakim jest np. glutaminian sodu dostępny w wegecie, wędlinach, chipsach, zupach w proszku. Badania wykazały że glutaminian sodu (MSG), może wywoływać u osób nadwrażliwych bóle głowy, sztywność mięśni, drętwienie, rumień, napady astmy. Usunięcie go z diety u dzieci z zaburzeniami neurologicznymi jest konieczne. Z powodzeniem można stosować naturalne zioła i przyprawy, które z jednej strony poprawiają apetyt i smak potrawy, a z drugiej korzystnie wpływają na poprawę trawienia. Mowa tu np. o majeranku, kminku, kurkumie, lubczyku, oregano, koperku, natce pietruszki itp. Drugim elementem, który należy wykluczyć z diety dziecka z autyzmem, są sztuczne substancje słodzące, jakimi są aspartam, acesulfam, sachatyna, sukraloza, które mogą zaostrzać reakcje neurologiczne. Ważnym elementem jest też czytanie składu leków na etykietach, które często są bogate w tego typu słodziki. Zamiennikiem może być stevia, ksylitol, bądź u dzieci bez patogennej flory grzybiczej mogą być to naturalne słody np. ryżowy, z agawy, melasa z trzciny cukrowej bądź odrobina miodu.
Rodzaje diet
Dieta bezglutenowa Eliminacja glutenu polega na wyłączeniu z diety następujących zbóż: pszenicy, żyta, owsa, jęczmienia, orkiszu, kamutu, oraz wszystkich pochodnych z tych zbóż, czyli makaronów pierogów, pizzy, naleśników, ciastek, pieczywa, kaszy kus-kus, semoliny, seitanu i mąki durum. Ze względu na fakt, że gluten jest na szeroką skalę wykorzystywany w przemyśle spożywczym, jako nośnik aromatów, zagęstnik sosów, jogurtów, wędlin, składnik gum do żucia, soków, należy czytać składy na etykietach lub spożywać produkty oznakowane symbolem przekreślonego kłosa. We wstępnej fazie choroby należy stosować dietę w oparciu o produkty naturalnie bezglutenowe. Należy wziąć też pod uwagę fakt, że wiele produktów bezglutenowych produkowanych na skalę przemysłową posiada bogaty skład środków konserwujących, na szkodliwość których szczególnie narażone są dzieci z autyzmem. Dąży się również do eliminacji produktów bezglutenowych z wykorzystaniem skrobi pszennej, bezglutenowej kukurydzy i soi, ze względu na wysoki indeks glikemiczny pszenicy i kukurydzy i modyfikację genetyczną pszenicy, kukurydzy i soi. Do modyfikacji genetycznych używa się niejednokrotnie agresywnych wirusów, co stwarza sytuacje nieprzewidywalne dla ekspresji pojedynczego genu w jego nowej lokalizacji w układzie genów gospodarza. Może doprowadzić to do pojawienia się nowych białek, które są powodem wielu zagrożeń dla zdrowia. W ten sposób powstały odmiany zbóż wysokoglutenowych, co zapoczątkowało epidemię celiakii i nietolerancji glutenu, których przebieg jest nietypowy lub typowy. Do zbóż naturalnie bezglutenowych należy ryż, kasza gryczana, kasza jaglana (proso), kukurydza, amarantus, Quinoa. Należy zadbać by zboża te pochodziły z upraw ekologicznych.